پیغام خطا

Strict warning: mktime(): You should be using the time() function instead در calendar_systems_add_js_date_picker() (خط 824 در /home/photosar/domains/photo-sardar.ir/public_html/sites/all/modules/calendar_systems/calendar_systems.module).

بررسي کتيبه هاي سردر ورودي منازل تهران از دوره قاجار تا کنون

سر در

رضامحمدی *محمد علی رجبی

کتيبه هاي سردر منازل ريشه در اعتقادات و باورهاي ديني و مذهبي دارند و بازگوکننده هويت ودر تهران داراي سردرهاي تزيين شده هستند كه در آن ها کتيبه اي وجود دارد. اين کتيبه ها از زيبايي خاصي برخوردارند و برخي از آن ها در عين سادگي داراي جذابيت خاصي هستند. کتيبه ها علاوه برآن که در زيباسازي محيط شهري نقش دارند پاسخ گوي نيازهاي معنوي انسان ها هم هستند و اين مساله اهميت کتيبه ها دو چندان مي كند. امروزه کتيبه هاي سردر منازل بسيار ساده هستند و داراي ارزش زيباشناختي کم تري نسبت به کتيبه هاي دوره قبل هستند. در دوره پهلوي اول با گرايش زياد به سبك باستاني شخصيت سازندگان و صاحبان منازل است. بيش تر منازل به جا مانده از دوره قاجار و پهلوي اول درمعماري و برانگيختن حس ملي گرايانه، نمادها و نشانه هاي ايران باستان به وضوح بر سردر منازل نقش بسته است. با به کارگيري معماري غربي در دوره پهلوي دوم و به دليل ويژگي هايي که اين نوع معماري دارا بود، تزيينات نماي ورودي ها رو به سادگي رفت و جاي آن را سنگ هاي تزييني، سيمان، مواد و مصالح جديد گرفته و عامل حذف تزيينات در اين نوع معماري سبب از بين رفتن كتيبه ها در اغلب ورودي هاي منازل گرديده که در دوره انقلاب اسلامي سعي در احياي اين هنر شده و در برخي موارد نمونه هاي بسيار عالي ديده مي شود. اين مقاله با روش تحقيق توصيفي- تحليلي وشيوه گردآوري اطلاعات آن ميداني بوده است. مقدمه هنر و معماري از پيشينه طولاني برخوردار بوده و با زندگي مردم پيوند نزديكي داشته است. معماري از بارزترين جلوه هاي فرهنگ هر قوم و دوره تاريخي و نمايش گر محيط زيست آدمي است. در طول تاريخ و با رشد هنر معماري، ساختمان سازي علاوه بر تامين سر پناه در جهت آسايش و شرايط مطلوب زندگي، نيازهاي رواني را نيز پاسخ گو بوده است. يكي از عناصر اصلي منازل مسكوني، ورودي ها است. سردر ورودي نسبت به ساير محيط و اجزاء ديگر ازويژگي ها و امتيازات خاصي برخوردار بوده است. زيرا علاوه بر اين كه به عنوان يك عنصر رابط بين برون و درون خانه محسوب مي شده، از لحاظ زيبايي بصري نيز شاخصي براي تشخيص ارزش هويت و معماري هر ساختمان بوده است. يكي از مكان هايي كه نشان دهنده اعتقادات، باورها و سنت هاي گذشته مردم بوده، سردر منازل است و كتيبه ها در پيشاني سردرها قرار مي گرفتند. كتيبه ها علاوه بر آن كه در زيبا سازي محيط شهري نقش عمده اي داشته اند، نيازهاي رواني و روحي ساكنان و رهگذران را نيز برآورده مي كردند. كتيبه هاي سردر منازل قديمي تهران مطابق با شرايط زيستي جامعه و منعكس كننده روابط و الگوهاي رفتاري واجتماعي آن دوره هستند. صاحبان خانه عموما با كتيبه ها ي سردر منازل خود ارتباط معنوي برقرار مي كردند، به همين دليل كتيبه ها مي توانند بعضي از خصوصيات فرهنگي، افكار، عقايد و رفتارهاي فردي را نشان دهند. متاسفانه امروزه اين ارتباط معنوي با كتيبه ها و سردر ورودي ها كاهش يافته است، ورودي ها بسيار ساده و بدون تزيين هستند و اگر كتيبه اي هم بر سردر منازل امروزي وجود دارد قطعه سنگ نوشته، يا تكه اي فلز و يا يك قطعه كاشي صنعتي است كه آيه اي بر روي آن چاپ شده و بيش ترجنبه اعتقادي آن مد نظر استفاده كنندگان و سازندگان بوده است. بايد سئوال کرد چه عواملي باعث گرديده تا کتيبه ها که داراي اهميت خاصي نزد مردم بودند دچار روند نزولي شده و ديگر از کتيبه هاي زيباي قديمي نشاني بر سردر منازل امروزي ديده نمي شود؟ و چه راه کاري مي تواند در احياي محتواي کتيبه هاي قديمي مؤثر باشد؟ در اين مقاله تلاش شده نمونه هايي از کتيبه هاي دوره قاجار، پهلوي و انقلاب اسلامي بررسي شده و دلايل تغيير در نحوه استفاده از کتيبه ها مشخص گردد. همچنين از ميان شيوه هاي اجرايي کتيبه ها، راهکارهايي جهت احياي اين هنر از ياد رفته انتخاب شود. در لغت نامه دهخدا نيز چنين آمده است به خط جلي نسخ يا نستعليق و يا به خط طغرا و يا به خط کوفي بر دوره ديوار مساجد و يا مقابر و اماکن متبرکه و يا سردر دروازه امرا و بزرگان نويسند و يا نقش کنند، قسمت زبرين ديواري که با آجر يا سنگ يا نقوش زينت کرده.« باشند، آن چه بر سنگي و يا کوهي حجاري شده باشد. (دهخدا، ١٣٣٨ ج ٣٧) نوشته اي که بر سردر و روي ديوار ابنيه کاخ ها، »مساجد، اماکن متبرکه و غيره يا بر بدنه کوه به خطوط مختلف نويسند اشاره شد تعريفي از ظاهر كتيبه است كه براي همه قابل مشاهده است، اما در وراي آن مي توان به تعريف محتوايي كتيبه نيز اشاره كرد: كتيبه كلام الهي، عرفاني و معنوي است كه منشا آن قرآن و احاديث است. كتيبه نماد و نشانه است، نماد درخواست هدايت گري بنده از خداست، كتيبه نشان دهنده صراط مستقيم است و ياري كننده و محكم كننده دل مومن به سوي خداست. كتيبه ذكر است و نمود عالي زيبايي در فرهنگ و هنر اسلامي است. دوره قاجار كتيبه هاي سردر منازل در دوره قاجار از اهميت ويژه اي نزد مردم برخوردار بود و مي توان سير و تحول ديگرهنرها را نيز در آن ها ديد. در اين دوره كتيبه هاي سردر منازل از تنوع زيادي برخوردار بودند و محتواي بسياري ازكتيبه ها بر اساس روايات و احاديث شيعه تعيين مي گرديد. در اين دوره محتواي اغلب كتيبه هاشامل اسماء الهي، آيات و سوره هاي قرآن، احاديث و اسماء متبرکه بوده است. در دوره قاجار سردر ورودي منازل دولتمردان و اعيان و اشراف هماهنگ با رفتارهاي جديد اجتماعي آنان ساخته و پرداخته شده است. آن ها براي نشان دادن موقعيت اجتماعي و حفظ جايگاه و اعتبار خود، در تزيين ورودي ها وسواس و سليقه خاصي به کار برده و از مواد و مصالح مرغوب و نقش و نگار بيش تري استفاده مي کردند. سردر ورودي اکثر منازل دوره قاجار، تنها مکان آراسته شده اي بوده که زيبايي آن از هر جا مشاهده مي شد. جنس کتيبه هاي به کار رفته در دوره قاجار از گچ، آجر، کاشي و چوب است و عمده تزيينات سردرها به صورت گچ بري، آجرکاري و کاشي کاري اجرا شده است. در ميان نقوش گچ بري شده مي توان نقش هايي همچون شاخ و برگ درخت مو، خوشه هاي انگور، برگ کنگر، گلدان، بوته ها و برگ هاي مدور، برگ نخل، ميوه کاج، امرود، انار و برخي نقوش حيواني را ديد. تصوير ١، نمونه يکي از ورودي هايي است که کتيبه سردر آن به شيوه گچ بري انجام گرفته است. در اين تصوير سردر با نقوش هندسي گره چینی تزیین شده و بر بالای آن عبارت (لا يعلم الغيب الا هو ) نوشته شده است . زيرآن دو تبرزين و يک کشکول و تسبيح، با گچ ساخته شده و در دو طرف آن گل و پيچک آمده است. دورتا دور کتيبه با آجرهاي پيش بر و با نقش برگ کنگري تزيين شده است. ازديگر سردرها که درآن گچ بري ديده مي شود خانه اي واقع در خيابان کارگرجنوبي است . در اين سردر نيز نقوش سنتي در کنار نقش هاي اروپايي قرار گرفته و بيش تر مربوط به دوره رنسانس است. اين نقوش شامل گل وگلدان، گل و پيچ، شاخ در کاکل سردر، کبوتر و عقاب بوده که در انتهاي پيچک ها آمده است. سهم نقوش ايراني در اين سردر، قوس سردر است که يادآور قوس هاي ساسانيان بر روي آن( حصن ) مي باشد، کاشي هفت رنگي که حديث نوشته شده و با رنگ هايي چون سفيد، لاجورد، فيروزه اي، قرمز و سياه خود نمايي مي کند و به محوطه ورودي حالتي معنوي بخشده است. در حاشيه دور کتيبه از برگ و ميوه مو استفاده شده که به ظاهر تقليدي از هنر اروپاست ولي اين نقش در دوره ساسانيان نيز وجود داشته است. تاريخ ساخت اين کتيبه ١٣٢٤ هجري شمسي است. يکي از ويژگي هاي کاشي هاي دوره قاجار، برجسته بودن نقوش آن ها است. کتيبه مزين شده به ( بسم الله الحمن الرحیم ) زينت بخش سردر منازل قاجار بوده و به روش برجسته اجرا گرديده است. حاشيه اي از گره اسليمي که در دور اين کتيبه آمده، در بسياري از کتيبه هاي سردر منازل دوره قاجار وجود دارد و مي توان گفت يکي از ويژگي هاي کتيبه هاي اين دوره است. در يکي از آن ها فرشته ها در چهار گوشه کتيبه ديده مي شود. يكي از عوامل تاثيرگذار در روح مخاطب، نحوه خوشنويسي كتيبه است، در واقع يكي از عناصر تشكيل دهنده زيبايي ظاهري كتيبه و نيز آشكار كننده باطن آن خوشنويسي است و هر اندازه زيبايي آن در زمان ساخت کتيبه بيش تر رعايت شود، تاثير آن بر بيننده افزوده مي گردد. كتيبه داراي باطن و ظاهري است. ظاهر آن راكلمات نوشته شده و باطن آن را روح و مفهومي كه در نهان كلمه نهفته است در بر مي گيرد و هر چه خط نوشته شده داراي صفا و شان بيش تري باشد، در القاي معناي باطني كلمه موثرتر است و از آن جا كه كتيبه نشان گر سبك و شكوه، عظمت و ابتكار هنري هر دوره اي محسوب مي شود، لذا كتيبه نگاران بايد از دانش و آگاهي كافي در زمينه مساله هنري برخوردار باشند و كتيبه نويسي را امري مقدس و والا بشمارند. در دوره قاجار سازندگان كتيبه در مواردي خود، خوشنويس بوده و در اجراي خطوط نهايت دقت را به عمل مي آوردند و يا متن و كلمه مورد نظر را از خوشنويس تهيه مي كرده و بر روي زمينه مورد نظر انتقال مي دادند. ساختار و تركيب بندي كتيبه ها از نظر خوشنويسي، اغلب ساده هستند تا براي همه مردم قابل خواندن باشد اما در عين سادگي از جذابيت خاصي هم برخوردارند كه اين مساله تاثير كلام را افزون كرده و باعث زيبايي و استحكام بخشي از كتيبه مي گرديد، در نتيجه بيننده را به تفكر و تعمق وا مي داشت. بسياري از كتيبه هاي دوره قاجار از نظر خوشنويسي داراي كيفيت عالي هستند. كتيبه هاي سردر منازل به مثابه يك موزه از آثار خوشنويسي است، موزه اي كه آثار چند دوره را به نمايش گذاشته است. در اين موزه آثاري از دوره قاجار، پهلوي و انقلاب اسلامي ديده مي شود. در اين ميان ( بسم الله الرحمن الرحیم ) بيش ترين تعداد را در برمي گيرد. اين موزه تجلي گاه اسماء و صفات خداوند است كه در قالب هاي گوناگون و با شيوه هاي مختلف اجرا شده است. دوره پهلوي اول با روي كار آمدن رضا خان در سال ١٣٠٠ شمسي، شهرسازي و معماري دچار تحولات چشمگيري شد. در اين دوره با اتكا به بيگانگان سبك معماري و شهرسازي نوين سده نوزدهم اروپا با ترکيبي ظاهري از آثار هخامنشيان و ساسانيان اجرا شد. حضور مستشرقان، باستان شناسان خارجي در ايران نظير گدار، پوپ، هرتسفلد، بروان و غيره و سفرهاي رضاخان به مناطق باستاني و بازديد از حفاري ها و آثار گذشتگان توانست تاثيرات فراواني در معماري دوره بيست ساله بگذارد و رابطه بين ادبيات و معماري که در ايران و غرب برقرار شده بود و پرداختن به افسانه هاي باستاني اساطيري و شاهنامه که حاصل آن به معماري باستاني انجاميد . در دوره پهلوي اول چند سبك معماري وجود داشته كه در نحوه استفاده از کتيبه ها بر سردر منازل موثر بوده است اين سبک ها عبارتند از: سبك معماري باستاني عناصر معماري باستاني در شكل و اندازه هاي كاملا تقليدي و بازسازي شده مورد استفاده قرار گرفت اين عناصر ابتدا در ساختمان هاي دولتي و سپس توسط مردم در منازل مسكوني به كار گرفته شد. از عناصر معماري كه تحت تاثير باستان گرايي در ورودي ها به كار گرفته شد، ستون ها، سرستون ها، پايه ستون ها، پلكان ورودي ها و قوس ها را مي توان نام برد اين عناصر را مي توان در ساختمان هايي چون بانك ملي، كتابخانه ملي و باغ ملي مشاهده كرد.از نقوشي كه تحت تاثير باستان گرايي بر سردر منازل ديده مي شود نقش فرشته است، هر چند اين نقش در دوره قاجار نيز وجود داشته و باستان گرايي از اين دوره شروع شده است. نقش نيلوفر كه متاثر از هنر هخامنشيان است در بالاي كتيبه اين سردر وجود دارد. در مركز نوشته اي به زبان پهلوي و خط نستعليق به معني ( با خشنودی اهورا مزدا ) دو فرشته نیز در دو طرف این کتیبه وجود دارد. اين فرشته ها شباهت به فرشتگان عمارت مسعوديه در دوره قاجار دارند. ورودي با برگ هاي كنگري قالبي تزيين و آرايش شده است. در معماري اسلامي تاثيرات هنر قاجاري در گچ بري ،كاشي كاري و آجرکاري هاي ورودي ها ديده مي شود و قوس هاي سنتي در ورودي ها قابل رويت هستند. نقوش اسليمي كه به صورت برجسته و به شيوه آجربري وجود دارد را نيز مي توان بر سردر منازل دوره پهلوي اول ديد. کتيبه هاي کاشي کاري شده از کيفيت کمي برخوردارند و از اين دوره به بعد اين گونه کتيبه ها با يك روند نزولي ساخته شده است . برخي از ورودي هاي منازل اين دوره به صورت تلفيقي كار شده اند و مي توان در آن ها علاوه بر معماري سنتي تاثيرات مدرن و جديد را مشاهده كرد. به عنوان مثال خانه پروفسور عدل، داراي نماي روسي اما تزيينات ايراني است، در واقع اين ساختمان تلفيقي از معماري ايراني و روسي است. قوس ورودي آن شبيه ورودي بناها در معماري شمال آفريقا مي باشد. اين قوس، تركيبي از قوس بيزگلويي دار و قوس بيز دايره است. در بالاي در ورودي اُرُسي با شيشه هاي رنگي وجود دارد. ورودي اين ساختمان با گچ بري بسيار عالي تزيين شده و نقوش اسليمي در دو طرف ستون ها و كتيبه ( بسم الله الرحمن الرحیم ) در سردر ورودي و آيه ( یعمر العدل و الاحسان ) در سردر بيروني به شيوه گچ بري نمايان است. اصولا معماران اسلامي در تزيينات و ساخت نماهاي ورودي بيش تر از خود، خلاقيت نشان داده اند تا طراحي نماها و كاشي كاران نيز تلاش خود را در اين راستا دريغ نكرده اند.

دسته بندی: 

افزودن یک دیدگاه جدید

Generator : Ali